De menselijke maat

We verdelen de wereld graag in begrijpelijke hokjes. Zoals ‘mensen’ en ‘dieren’. Klinkt logisch, maar zo logisch zijn de grenzen niet altijd. Mensapen, de naam zegt het eigenlijk al, tarten deze grens. In New York hebben dierenrechtenactivisten nu een zaak aangespannen om ervoor te zorgen dat een gevangen chimpansee mensenrechten krijgt.

Jarenlange eenzame opsluiting, zonder ook maar iets misdaan te hebben, kan dat eigenlijk wel zo maar? The Nonhuman Rights Group, onder leiding van dierenrechtenadvocaat Steven Wise, heeft in de staat New York een rechtszaak aangespannen in naam van Tommy. Tommy is een 26-jarige chimpansee die bij particuliere eigenaren in een kleine kooi verblijft met alleen een televisie als afleiding. De vereniging vraagt het gerecht de chimpansee te erkennen als rechtspersoon met een beperkt recht op vrijheid. Wise wil dat Tommy, en drie andere chimpansees in soortgelijke omstandigheden, geplaatst worden in een opvangcentrum waar ze tussen soortgenoten kunnen leven in omstandigheden die zo veel mogelijk lijken op hun natuurlijke omgeving.

Let wel, het gaat hier om een rechtspersoon, dat is niet perse een mens, maar kan ook een bedrijf of organisatie zijn. Of een dier, aldus Wise.

Met wetenschappelijk bewijs en getuigenissen van diverse experts wil Wise aantonen dat chimpansees “autonome intelligente wezens zijn, met het vermogen tot zelfbeschikking en zelfbewustzijn, die zich bewust zijn van het verleden en anticiperen op de toekomst, keuzes kunnen maken, complexe emoties zoals empathie tonen, cultuur hebben, en daarmee personen zijn in de zin van de wet, met bepaalde fundamentele rechten”.

1450713_675598492485010_632870637_n
Tommie in zijn kooi, foto via Nonhuman Rights Project
Mens, dier of ding?
Het is niet de eerste keer dat chimpansees aan onze grenzen morrelen. Al in 1960, toen Jane Goodall ontdekte dat chimpansees takken gebruiken en modificeren voor het vissen naar termieten, stond de wereld even op z’n kop. In die tijd werd het maken en gebruiken van werktuigen gezien als hét bepalende kenmerk dat ons van dieren onderscheidt. De mens werd gedefinieerd als ‘Man the Tool Maker’ (de werktuigmakende mens). Toen Jane’s begeleider, de beroemde antropoloog en paleontoloog Louis Leakey, een telegram van Jane ontving waarin ze haar ontdekking beschreef, was zijn reactie: “Nu moeten we of het woord ‘werktuig’ opnieuw definiëren, of de mens. Of we moeten accepteren, dat chimpansees tot de mensheid behoren.”

5532629_orig

Wat bijzonder is aan de rechtszaak van The Nonhuman Rights Group is dat ze voor het eerst het rechtsbeginsel van habeas corpus (“u moet het lichaam hebben”), wil uitbreiden tot een chimpansee. Dat rechtsbeginsel schrijft voor dat iemand niet kan worden opgesloten zonder vonnis. Verdachten horen in persoon aanwezig te zijn in een rechtbank en zij of hun advocaat moeten gehoord worden. Dit rechtsbeginsel werd ook ingezet tijdens de strijd om de afschaffing van de slavernij.

Wise vergelijkt de status van het dier met die van de slaven eerder. Ze zitten in eenzelfde juridische situatie, ook de slaaf had destijds de status van ‘rechtsobject’. Slaven werden, net als dieren nu, beschouwd als een vorm van bezit en handelswaar. De eigenaar heeft de plicht er goed voor te zorgen, maar mag leed bezorgen als dit een ‘redelijke doel’ dient. In praktijk betekent het dat vrijwel alles mag wat niet specifiek bij wet verboden is.

1995137_orig
Mens als object

Wat een ‘redelijk doel’ is bepaalt de eigenaar, en is afhankelijk van tijd en plaats. De Nederlandse slavenhaler Willem Bosmans beschrijft in 1704 dat hij goed voor zijn slaven zorgt, ze krijgen immers redelijk goed te eten en drinken. Brandmerken is vervelend en lijkt wellicht wreed, maar moet nou eenmaal gebeuren, en men doet het zo zorgvuldig mogelijk, vooral bij de tere vrouwen…

Na afschaffing van de slavernij kunnen mensen wellicht geen eigendom meer zijn, maar wordt ‘de exotische mens’ wel nog geruime tijd als object beschouwd. Op de koloniale tentoonstelling van 1883 in Amsterdam zijn bijvoorbeeld Surinamers en Javanen te bezichtigen, tentoongesteld in een ‘authentieke’ setting, waar ze ‘authentieke’ dansen en ambachten uitvoeren. Tot 1940 worden er vanuit koloniale gebieden honderden gezelschappen naar Europa gehaald, voor de wetenschap, maar zeker ook ter vermaak. Nog in 1958, op de Wereldtentoonstelling in Brussel, werden ‘echte’ Congolezen getoond achter houten hekjes. Zulke evenementen trokken duizenden bezoekers, nieuwsgierig naar deze vreemde exotische mensen, maar ook huiverig voor hun zogenaamde wilde aard.

Het tentoonstellen van mensen uit andere landen lag in lijn van de lange traditie om ‘afwijkende’ mensen te tonen in circussen, zoals extreem lange of korte mensen, gehandicapten, of siamese tweelingen. Allemaal uitingen van ‘cultuur’ die we nu niet meer gewenst vinden.

1605065_orig
De Surinaamse Johannes Kodjo op de Wereldtentoonstelling
Dier als object

Dieren worden in het recht gezien als objecten waar eigendom op uitgeoefend kan worden. Ze kennen een lange geschiedenis als circusartiest, proefdier en productiemiddel. Hoewel ze in de huidige sterk geïntensiveerde en geautomatiseerde veehouderij misschien wel meer dan ooit een gebruiksobject zijn, is er in het algemeen een veranderende houding ten opzichte van onze omgang met dieren. Zo zijn er steeds meer bezwaren tegen het gebruiken van wilde dieren in circussen. In diverse landen is dit al verboden en in Nederland zal dit waarschijnlijk volgend jaar gebeuren.

1305639_orig
Chimpansees in entertainment, CBS 1963

Ook in de proefdierwereld verschuiven de grenzen. Sinds 2010 mogen er in de Europese Unie geen proeven meer gedaan worden met mensapen. De Verenigde Staten, de laatste grootverbruiker van mensapen voor onderzoek, heeft aangekondigd dat volgend jaar het grootste deel van de chimpansees met pensioen mag.

Dierentuinen zijn inmiddels geen amusementsparken meer met fietsende en jonglerende chimpansees, maar zetten in op educatie en soortbescherming. Vermoedelijk zullen ook zij meer en meer te maken krijgen met de discussie of het moreel verantwoord is om dieren ‘tentoon te stellen’. In Costa Rica, een land dat voornamelijk leeft van eco-toerisme, heeft de minister van milieu aangekondigd  volgend jaar alle dierentuinen te sluiten. Dieren in gevangenschap zouden niet passen bij de meer natuurlijke ervaring die men wil promoten.

De toekomst?
De rechter heeft inmiddels de zaak van The Nonhuman Rights Group afgewezen, maar Wise gaat in hoger beroep. “This is not the end. It’s not even the beginning of the end,” zegt Wise, naar de beroemde speech van Winston Churchill, “But it is perhaps the end of the beginning.”
9572950_orig
Pasfoto’s van mensapen, door James Mollison (2004)

Ik had een tweede webhuisje. Ik wil er maar één. Ik plak nu drie oude blogs van daar dus in hier. Is dit geen reisblog dan? Hm, het hoort allemaal wel bij elkaar. Grenzen, apen… Toch? :)

 
Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s